AI-geletterdheid: geldt artikel 4 van de AI Act ook voor zzp'ers en eenmanszaken?

Bent u "gebruiksverantwoordelijke"?

Artikel 4 van de AI Act richt zich op aanbieders en gebruiksverantwoordelijken (in het Engels "deployers") van AI-systemen. Een gebruiksverantwoordelijke is volgens artikel 3, punt 4, een natuurlijke of rechtspersoon die een AI-systeem onder eigen verantwoordelijkheid gebruikt, behalve bij gebruik "in het kader van een persoonlijke niet-beroepsactiviteit".

Voor een zzp'er betekent dat: gebruikt u een chatbot, vertaaltool, beeldgenerator of een AI-functie in uw boekhoud- of CRM-pakket voor uw werk, dan bent u gebruiksverantwoordelijke. Er is geen uitzondering voor eenmanszaken of kleine bedrijven. Gebruikt u AI alleen privé, bijvoorbeeld voor een vakantieplanning, dan valt dat erbuiten.

Wat artikel 4 sinds juli 2026 vraagt

De verplichting geldt sinds 2 februari 2025. Met Verordening (EU) 2026/1744, de "Digital Omnibus" die op 27 juli 2026 in werking trad, is de tekst gewijzigd. Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken moeten nu "maatregelen nemen die de ontwikkeling van AI-geletterdheid ondersteunen" bij hun personeel en andere personen die namens hen met AI-systemen werken. Daarbij houden zij rekening met kennis, ervaring, opleiding en de context waarin de systemen worden gebruikt. Een bepaald niveau van AI-geletterdheid hoeft niet gegarandeerd te worden.

Het is dus een inspanningsverplichting. Het EU AI Office schrijft in zijn vragen en antwoorden dat er geen strikte eisen of verplichte trainingen worden opgelegd. Het gaat erom dat u aantoonbaar iets doet dat past bij hoe u AI gebruikt.

Wat dat betekent als u alleen werkt

Werkt u zonder personeel, dan gaat het vooral om uw eigen kennis. Praktisch betekent dat dat u weet:

• welke AI-tools u zakelijk gebruikt, en waarvoor;
• wat er met uw invoer gebeurt: wordt die bewaard, gebruikt voor training, of verwerkt buiten de EU? Dat raakt ook de AVG als u persoonsgegevens van klanten invoert;
• waar de tool fouten maakt: verzonnen bronnen, verouderde informatie, rekenfouten, en dat u de uitkomst daarom controleert voordat die naar een klant gaat;
• wanneer u AI niet gebruikt, bijvoorbeeld voor vertrouwelijke klantstukken of beslissingen over personen.

Werkt u met een virtueel assistent, een onderaannemer of een stagiair die namens u AI-tools gebruikt? Dan horen zij bij de "andere personen die namens u" werken. Een korte instructie en een gedeelde afspraak over wat wel en niet mag, is dan redelijk.

En als u voor een klant werkt?

Werkt u als zzp'er binnen de organisatie van een klant met diens AI-systemen, dan valt u volgens het EU AI Office ook onder de AI-geletterdheidsmaatregelen van die klant. Contractanten en dienstverleners die onder het gezag van de organisatie met haar AI-systemen werken, tellen mee. Het kan dus zijn dat een opdrachtgever u vraagt een interne instructie te volgen of te bevestigen dat u weet hoe u met AI-tools omgaat. Dat staat los van uw eigen plicht voor de tools die u zelf kiest.

Wat artikel 4 niet regelt

Artikel 4 gaat alleen over kennis en vaardigheden. Andere regels lopen ernaast. De AVG geldt zodra u persoonsgegevens in een AI-tool invoert: denk aan een verwerkersovereenkomst en de vraag of de gegevens buiten de EU terechtkomen. En de AI Act heeft aparte transparantieregels (artikel 50), bijvoorbeeld voor chatbots en gemanipuleerde beelden. Die gelden naast artikel 4, niet in plaats ervan. Voor de meeste zzp'ers die AI gebruiken om teksten, mails of analyses voor te bereiden, is artikel 4 samen met de AVG het belangrijkste.

In een uur vastleggen

Een inspanning is pas aantoonbaar als u haar kunt laten zien. Voor een zelfstandige is dit genoeg:

1. Lijstje tools (10 min): naam, waarvoor u hem gebruikt, betaald of gratis account, en of u er klantgegevens in zet.
2. Eigen regels (15 min): een half A4 met wat u wel en niet invoert en hoe u uitkomsten controleert.
3. Leren (30 min): lees of bekijk één gerichte bron, zoals het stappenplan van de Autoriteit Persoonsgegevens of de vragen en antwoorden van het EU AI Office, en noteer drie dingen die u ervan meeneemt.
4. Logregel (5 min): datum, wat u deed, en wanneer u het opnieuw bekijkt, bijvoorbeeld over een jaar of zodra u een nieuwe tool gaat gebruiken.

Het stappenplan van de AP (identificeren, doel bepalen, uitvoeren, evalueren) is geschreven voor organisaties, maar werkt ook in het klein. Toezicht ligt bij nationale markttoezichthouders; het doel van deze vier stappen is niet indruk maken op een toezichthouder, maar dat u en uw klanten kunnen vertrouwen op wat u met AI doet.